Surah Al-Baqarah : Ayat 2
ذَٰلِكَ الْكِتَابُ لَا رَيْبَ فِيهِ ۛ هُدًى لِّلْمُتَّقِينَ
Maksud Ayat
(Kitab Al-Quran ini tidak ada sebarang keraguan padanya; menjadi petunjuk bagi orang-orang yang bertakwa.)
🧭 Ringkasan Tafsir Ibnu Katsir
1️⃣ Makna Ayat
Allah menegaskan bahawa Al-Quran adalah kitab yang agung dan sempurna, tidak mengandungi sebarang keraguan sama ada dari sudut lafaz mahupun maknanya. Ia adalah wahyu yang benar daripada Allah dan menjadi petunjuk khusus bagi orang-orang yang bertakwa.
2️⃣ Huraian Tafsir
Firman Allah ذَٰلِكَ الْكِتَابُ menunjukkan kemuliaan dan ketinggian darjat Al-Quran. Penggunaan perkataan “ذلك” memberi isyarat kepada keagungan dan kebesaran kitab ini.
Lafaz لَا رَيْبَ فِيهِ bermaksud tiada sebarang syak atau keraguan dalam kebenaran Al-Quran. Ia datang daripada Allah Yang Maha Mengetahui lagi Maha Bijaksana.
Menurut tafsir Ibnu Katsir, ayat ini merupakan pemberitahuan yang tegas bahawa Al-Quran adalah kebenaran yang pasti dan tidak bercampur dengan kebatilan.
Firman-Nya هُدًى لِّلْمُتَّقِينَ menjelaskan bahawa hanya orang-orang bertakwa yang benar-benar mendapat manfaat daripada petunjuk Al-Quran, kerana hati mereka bersedia menerima kebenaran.
3️⃣ Pengajaran Utama
- Al-Quran adalah kitab yang sempurna dan bebas daripada sebarang keraguan.
- Hidayah hanya diperoleh oleh mereka yang memiliki sifat takwa.
- Keimanan membuka hati untuk menerima petunjuk Ilahi.
- Takwa menjadi kunci memahami dan mengamalkan wahyu Allah.
✨ Rumusan Tafsir 2:2
Ayat ini menegaskan bahawa Al-Quran adalah kitab yang tiada keraguan padanya. Ia menjadi petunjuk bagi orang-orang yang bertakwa, iaitu mereka yang tunduk dan patuh kepada perintah Allah. Tanpa takwa, seseorang tidak akan mendapat manfaat sepenuhnya daripada petunjuk Al-Quran.
HURAIAN
Ibnu Juraij mengatakan bahawa Ibnu Abbas pernah menyatakan bahawa makna dzālikal kitābu ialah “kitab ini”, iaitu Al-Quran ini. Perkara yang sama juga dikatakan oleh Mujahid dan Ikrimah.
Sa‘id ibnu Jabir, As-Saddi, Muqatil ibnu Hayyan, Zaid ibnu Aslam dan Ibnu Juraij turut mengatakan demikian, bahawa dzālika (itu) bermaksud hādza (ini). Orang Arab biasa menukar ganti kata isyarat (kata tunjuk), mereka menggunakan satu pada tempat yang lain; perkara ini sudah diketahui dalam percakapan mereka. Hal yang sama juga diriwayatkan oleh Imam Bukhari daripada Ma‘mar ibnul Musanna, daripada Abu Ubaidah.
Az-Zamakhsyari mengatakan bahawa isyarat tersebut ditujukan kepada ALIF LAM MIM, sebagaimana dalam firman Allah yang lain:
عَوَانٌ بَيْنَ ذٰلِكَ
“Pertengahan di antara itu.” (Al-Baqarah, [2:68])
ذٰلِكُمْ حُكْمُ اللّٰهِ
“Demikianlah hukum Allah.” (Al-Mumtahanah, [60:10])
ذٰلِكُمُ اللّٰهُ رَبُّكُمْ
“Yang demikian itulah Allah, Tuhan kamu.” (Yunus, [10:3])
Masih banyak lagi contoh penggunaan lafaz dzālika dengan pengertian seperti yang telah disebutkan.
Sebahagian ahli tafsir berpegang kepada riwayat yang dibawakan oleh Al-Qurtubi dan selainnya, bahawa isyarat tersebut ditujukan kepada Al-Quran yang telah dijanjikan akan diturunkan kepada Rasulullah S.A.W, atau ditujukan kepada Taurat atau Injil atau seumpamanya; terdapat sekitar sepuluh pendapat. Namun, kebanyakan ulama menilai pendapat ini sebagai lemah.
Yang dimaksudkan dengan al-kitāb dalam ayat ini ialah Al-Quran. Pendapat yang mengatakan bahawa dzālikal kitābu merujuk kepada Taurat dan Injil, sebagaimana diriwayatkan oleh Ibnu Jarir dan selainnya, adalah pendapat yang jauh menyimpang daripada kebenaran dan terlalu dipaksakan tanpa ilmu yang jelas.
AR-RAIB bermaksud keraguan. As-Saddi meriwayatkan daripada Abu Malik, daripada Abu Saleh, daripada Ibnu Abbas dan daripada Murrah Al-Hamdani, daripada Ibnu Mas‘ud serta beberapa sahabat Rasulullah S.A.W bahawa makna lā raiba fīhi ialah “tidak ada keraguan di dalamnya.” Perkara yang sama juga dikatakan oleh Abu Darda, Ibnu Abbas, Mujahid, Sa‘id ibnu Jabir, Abu Malik, Nafi‘ maula Ibnu Umar, Atha, Abul ‘Aliyah, Ar-Rabi‘ ibnu Anas, Muqatil ibnu Hayyan, As-Saddi, Qatadah dan Ismail ibnu Khalid.
Ibnu Abu Hatim berkata, “Aku tidak mengetahui adanya perselisihan pendapat tentang maknanya.” Namun, kadang-kadang lafaz ar-raib digunakan dengan makna “tuduhan”, seperti dalam syair Jamil:
بُثَيْنَةُ قَالَتْ يَا جَمِيْلُ اَرَبْتَنِيْ..فَقُلْتُ كِلَانَا يَا بُثَيْنُ مُرِيْبُ
Busainah berkata, “Wahai Jamil, adakah engkau mencurigai aku?”
Maka aku menjawab, “Kita semua, wahai Busainah, saling mencurigai.”
Kadangkala juga digunakan dengan makna “keperluan”, seperti dalam syair:
قَضَيْنَا مِنْ تِهَامَةَ كُلَّ رَيْبٍ..وَخَيْبَرَ ثُمَّ اَجْمَعْنَا السُّيُوْفَا
“Kami telah menunaikan segala keperluan dari Tihamah dan Khaibar, kemudian kami menghimpunkan pedang-pedang kami.”
Makna ayat ialah bahawa Al-Quran ini tidak ada keraguan di dalamnya, ia diturunkan dari sisi Allah. Maknanya sama seperti firman Allah dalam Surah As-Sajdah:
الۤمّۤ. تَنْزِيْلُ الْكِتٰبِ لَا رَيْبَ فِيْهِ مِنْ رَّبِّ الْعٰلَمِيْنَ
“Alif Lam Mim. Turunnya kitab (Al-Quran) itu tidak ada keraguan padanya, dari Tuhan sekalian alam.” (As-Sajdah, [32:1–2])
Sebahagian ulama menyatakan bahawa bentuk ayat ini ialah ayat berita, tetapi maksudnya ialah larangan, iaitu: “Janganlah kamu meraguinya!”
Sebahagian ahli qiraat melakukan waqaf pada lā raiba, kemudian menyambung dengan fīhi hudal lil muttaqīn. Namun berhenti pada lā raiba fīhi adalah lebih utama kerana hudan menjadi sifat bagi Al-Quran. Makna ini lebih kuat daripada memahaminya sebagai sambungan terus.
Lafaz hudan dari sudut bahasa boleh dianggap marfu‘ (sebagai sifat) atau mansub (sebagai hal). Petunjuk ini dikhususkan bagi orang-orang bertakwa, sebagaimana firman Allah:
قُلْ هُوَ لِلَّذِيْنَ اٰمَنُوْا هُدًى وَّشِفَاۤءٌ … (Fussilat, [41:44])
Dan firman-Nya:
وَنُنَزِّلُ مِنَ الْقُرْاٰنِ مَا هُوَ شِفَاۤءٌ وَّرَحْمَةٌ لِّلْمُؤْمِنِيْنَ … (Al-Isra’, [17:82])
Masih banyak ayat lain yang menunjukkan bahawa hanya orang beriman yang mendapat manfaat daripada Al-Quran.
As-Saddi meriwayatkan bahawa hudal lil muttaqīn bermaksud cahaya bagi orang-orang bertakwa.
Dahhak meriwayatkan daripada Ibnu Abbas bahawa mereka ialah orang-orang mukmin yang menjauhi syirik dan taat kepada Allah.
Ibnu Abbas juga mentafsirkan al-muttaqīn sebagai orang yang takut akan azab Allah jika meninggalkan hidayah yang diketahuinya, serta mengharapkan rahmat-Nya dengan membenarkan wahyu yang diturunkan.
Al-Hasan Al-Basri berkata bahawa mereka ialah orang yang menjauhi perkara yang diharamkan dan melaksanakan yang difardukan.
Qatadah berkata bahawa mereka ialah orang-orang yang disebut dalam ayat seterusnya:
الَّذِيْنَ يُؤْمِنُوْنَ بِالْغَيْبِ
“(Iaitu) mereka yang beriman kepada yang ghaib…” (Al-Baqarah, [2:3])
Ibnu Jarir berpendapat bahawa maknanya merangkumi semua tafsiran tersebut.
Rasulullah S.A.W bersabda:
لَا يَبْلُغُ الْعَبْدُ اَنْ يَكُوْنَ مِنَ الْمُتَّقِيْنَ حَتّٰى يَدَعَ مَا لَا بَأْسَ بِهٖ حَذَرًا مِمَّا بِهٖ بَأْسٌ
“Seorang hamba tidak akan mencapai darjat orang bertakwa sehingga dia meninggalkan perkara yang tidak berdosa kerana takut terjatuh kepada perkara yang berdosa.”
Menurut Imam Tirmizi, hadis ini hasan gharib.
Mu‘az ibnu Jabal pernah menjelaskan bahawa orang bertakwa ialah mereka yang menjauhi syirik dan memurnikan ibadah hanya kepada Allah, lalu mereka masuk ke syurga.
Al-huda bermaksud hidayah yang tetap dalam hati berupa iman. Tiada siapa yang mampu meletakkannya dalam hati kecuali Allah, sebagaimana firman-Nya:
اِنَّكَ لَا تَهْدِيْ مَنْ اَحْبَبْتَ (Al-Qashash, [28:56])
مَنْ يُّضْلِلِ اللّٰهُ فَلَا هَادِيَ لَهٗ (Al-A‘raf, [7:186])
Kadang-kadang al-huda bermaksud penjelasan dan bimbingan kepada kebenaran, seperti:
وَاِنَّكَ لَتَهْدِيْٓ اِلٰى صِرَاطٍ مُّسْتَقِيْمٍ (Asy-Syura, [42:52])
At-taqwa pada asalnya bermaksud menjaga diri daripada perkara yang tidak disukai, berasal daripada al-wiqayah (perlindungan).
Umar ibnul Khattab R.A pernah bertanya kepada Ubay ibnu Ka‘b tentang takwa. Ubay bertanya kembali, “Pernahkah engkau melalui jalan berduri?” Umar menjawab, “Ya.” Ubay bertanya, “Apa yang engkau lakukan?” Umar menjawab, “Aku berhati-hati dan bersungguh-sungguh mengelaknya.” Ubay berkata, “Itulah takwa.”
Dalam Sunan Ibnu Majah, Rasulullah S.A.W bersabda:
مَا اسْتَفَادَ الْمَرْءُ بَعْدَ تَقْوَى اللّٰهِ خَيْرًا مِنْ زَوْجَةٍ صَالِحَةٍ …
“Tidak ada keuntungan terbaik bagi seseorang setelah takwa kepada Allah selain isteri yang solehah; jika dia memandangnya, dia merasa bahagia; jika dia memerintahnya, dia taat; jika dia bersumpah atasnya, dia menunaikannya; dan jika dia tiada, dia menjaga dirinya dan harta suaminya.”
