Surah Al-Fātiḥah : Ayat 2

اَلْحَمْدُ لِلّٰهِ رَبِّ الْعٰلَمِيْنَ

Maksud Ayat

Segala puji tertentu bagi Allah, Tuhan yang memelihara dan mentadbir seluruh alam.

🧭 Ringkasan Tafsir Ibnu Katsir

1️⃣ Makna “Al-Ḥamd”

Ibnu Katsir menjelaskan bahawa “al-ḥamd” ialah pujian yang sempurna, merangkumi pujian atas:

• zat Allah,

• sifat-sifat-Nya,

• dan perbuatan-Nya.

Ia berbeza dengan “syukur” yang biasanya terikat kepada nikmat tertentu, sedangkan al-ḥamd merangkumi pujian dalam semua keadaan, sama ada ketika senang atau susah.

2️⃣ Makna “Lillāh”

Lafaz “lillāh” menunjukkan bahawa segala bentuk pujian hakikatnya milik Allah semata-mata, bukan kepada makhluk secara mutlak.

Menurut Ibnu Katsir, walaupun manusia saling memuji sesama mereka, hakikat segala kebaikan itu tetap kembali kepada Allah sebagai Pencipta dan Pemberi.

3️⃣ Makna “Rabb”

Perkataan “Rabb” membawa maksud:

• Pencipta,

• Pemilik,

• Pentadbir,

• dan Pemelihara.

Ibnu Katsir menegaskan bahawa Allah adalah Rabb yang:

• mencipta makhluk dari tiada,

• membesarkan mereka secara berperingkat,

• mengatur rezeki,

• dan memimpin mereka menuju kesempurnaan yang Dia kehendaki.

4️⃣ Makna “Al-‘Ālamīn”

“Al-‘ālamīn” merujuk kepada seluruh alam ciptaan Allah, termasuk:

• manusia,

• jin,

• malaikat,

• haiwan,

• tumbuh-tumbuhan,

• dan seluruh makhluk yang diketahui atau tidak diketahui manusia.

Ibnu Katsir menukilkan pandangan para ulama bahawa setiap golongan makhluk itu dinamakan ‘alam kerana ia menjadi tanda (alamat) kepada kewujudan, kekuasaan dan keagungan Allah.

5️⃣ Pengajaran Utama

Ayat ini mengajar bahawa:

• segala pujian mutlak hanya layak bagi Allah,

• Allah bukan sekadar Pencipta, tetapi Pentadbir seluruh kehidupan,

• manusia diajar memulakan doa dan ibadah dengan pengakuan tauhid dan pujian kepada-Nya.

✨ Rumusan Tafsir 1:2

Ayat ini menegaskan bahawa segala pujian yang sempurna hanya milik Allah, Tuhan yang mencipta, mentadbir dan memelihara seluruh alam. Ia menanamkan dalam hati seorang mukmin rasa tunduk, syukur dan pengakuan bahawa seluruh kehidupan berada di bawah kekuasaan Allah semata-mata.

Menurut qirā’ah sab‘ah, huruf dal dalam firman Allah al-ḥamdu lillāhi dibaca dengan dammah, dan susunannya terdiri daripada mubtada’ dan khabar.

Diriwayatkan daripada Sufyān bin ‘Uyainah dan Rubah bin al-‘Ajjāj, bahawa kedua-duanya membacanya sebagai al-ḥamda lillāhi dengan huruf dal yang dibaca fathah, kerana mengandungi fi‘il yang tersembunyi.

Ibnu Abu Ablah pula membacanya al-ḥamdu lillāhi dengan huruf dal dan lam kedua-duanya dibaca dammah, kerana huruf kedua diikutkan kepada huruf pertama dari segi baris bacaan. Beliau mempunyai beberapa syawāhid (bukti-bukti) yang menguatkan pendapatnya, namun bacaan ini dinilai sebagai syāz (ganjil atau terpencil).

Diriwayatkan daripada Al-Hasan dan Zaid bin ‘Ali bahawa kedua-duanya membacanya al-ḥamdi lillāhi dengan kasrah pada huruf dal, kerana diseragamkan dengan baris huruf selepasnya.

Abu Ja‘far bin Jarir menyatakan bahawa makna al-ḥamdu lillāhi ialah segala pujian dan kesyukuran hanyalah dipersembahkan kepada Allah semata-mata, bukan kepada apa yang disembah selain-Nya, dan bukan juga kepada semua makhluk ciptaan-Nya. Ia adalah sebagai balasan terhadap segala nikmat yang telah Allah limpahkan kepada hamba-hamba-Nya, nikmat yang tidak terhitung jumlahnya dan tidak mampu dihitung oleh sesiapa pun selain Dia.

Antara nikmat tersebut ialah tersedianya segala sarana untuk taat kepada-Nya, kemampuan anggota tubuh untuk melaksanakan segala kewajipan yang telah difardukan, serta rezeki yang luas di dunia ini yang diberikan kepada hamba-hamba-Nya sebagai bekalan kehidupan, sedangkan hakikatnya mereka tidak memilikinya. Allah mengingatkan dan menyeru mereka agar menjadikan semua nikmat itu sebagai jalan untuk mencapai kehidupan yang abadi di dalam syurga yang penuh kenikmatan dan kekal selama-lamanya. Maka segala puji hanyalah bagi Tuhan kita atas semua itu, dari permulaan hingga ke akhirnya.

Ibnu Jarir juga menyatakan bahawa lafaz al-ḥamdu lillāh ialah pujian yang Allah gunakan untuk memuji diri-Nya sendiri, dan di dalamnya juga terkandung perintah kepada hamba-hamba-Nya agar memuji dan menyanjung-Nya. Seolah-olah Allah سبحانه وتعالى berfirman: “Ucapkanlah oleh kamu semua: Segala puji hanyalah bagi Allah.”

Beliau turut menyebut bahawa ada kalanya dikatakan: sesungguhnya ucapan seseorang al-ḥamdu lillāh merupakan pujian kepada Allah dengan menyebut nama-Nya yang paling indah dan sifat-sifat-Nya yang Maha Tinggi. Manakala ucapan “segala syukur adalah milik Allah” pula merupakan pujian kepada-Nya atas nikmat dan limpahan rahmat-Nya.

Kemudian Ibnu Jarir mengemukakan bantahannya dengan menyatakan bahawa kebanyakan ulama bahasa Arab menyamakan makna al-ḥamd dan asy-syukr (pujian dan syukur). Pendapat ini turut dinukilkan oleh As-Sulami, yang meriwayatkannya daripada Ja‘far as-Ṣādiq dan Ibnu ‘Aṭā’ daripada kalangan ahli tasawuf, bahawa pujian dan syukur membawa maksud yang sama.

Ibnu ‘Abbas pula mengatakan bahawa ucapan al-ḥamdu lillāh ialah kalimah yang diucapkan oleh semua orang yang bersyukur.

Al-Qurṭubi merumuskan dalil yang menyokong pendapat bahawa kalimah al-ḥamdu lillāh merupakan ungkapan kesyukuran, sebagaimana yang dinyatakan oleh Ibnu Jarir. Namun beliau menyebut bahawa pendapat ini masih perlu diteliti, kerana kebanyakan ulama muta’akhirin berpendapat bahawa al-ḥamd ialah pujian dengan lisan terhadap sesuatu yang dipuji dengan menyebut sifat-sifat yang lazim dan sifat-sifat yang memberi manfaat, manakala asy-syukr pula tidak diucapkan melainkan hanya terhadap sifat-sifat yang memberi manfaat sahaja.

Syukur pula boleh dilakukan dengan lisan, dengan hati, atau melalui sikap dan perbuatan, sebagaimana yang disebut dalam syair seorang penyair:

Nikmat paling berharga yang kamu peroleh daripadaku ada tiga:
melalui kedua tanganku, lisanku, dan hatiku yang tersembunyi.

Namun para ulama berbeza pendapat tentang yang manakah lebih umum maknanya antara pujian dan syukur. Terdapat dua pandangan dalam hal ini. Hasil penelitian menunjukkan bahawa masing-masing mempunyai aspek umum dan khusus. Al-ḥamd lebih umum dari segi jenis sifat yang dipuji, kerana ia merangkumi sifat yang lazim dan yang memberi manfaat. Seseorang boleh berkata, “Aku memuji keberaniannya” atau “Aku memuji kemurahan hatinya.” Namun ia lebih khusus dari segi cara penyampaian, kerana ia hanya dilakukan dengan ucapan.

Sebaliknya asy-syukr lebih umum dari segi cara pelaksanaannya kerana ia boleh dilakukan dengan ucapan, perbuatan dan niat, tetapi lebih khusus dari segi sebabnya kerana ia hanya ditujukan kepada sifat yang memberi manfaat sahaja. Oleh itu tidak dikatakan, “Aku mensyukuri keberaniannya” atau “Aku mensyukuri kemuliaan akhlaknya,” menurut sebahagian ulama muta’akhirin.

Abu Nasr Ismail bin Hammad al-Jauhari menyatakan bahawa makna al-ḥamd ialah lawan kepada az-zamm (celaan). Dikatakan ḥamidtُ ar-rajula atau aḥmadtuhū ḥamdan wa maḥmadah bermaksud “aku memuji lelaki itu dengan pujian setinggi-tingginya.” Bentuk pelakunya ialah ḥāmid, manakala bentuk yang dipuji ialah maḥmūd.

Lafaz taḥmīd membawa makna yang lebih kuat daripada al-ḥamd, manakala al-ḥamd pula lebih umum maknanya berbanding asy-syukr.

Abu Nasr juga menjelaskan bahawa asy-syukr ialah pujian yang ditujukan kepada seseorang atas kebaikan yang telah dilakukannya sebagai balasan. Dikatakan syakartuhū atau syakartu lahū bermaksud “aku berterima kasih kepadanya,” dan penggunaan huruf lam adalah lebih fasih.

Manakala al-madḥ (pujian) pula lebih umum maknanya daripada al-ḥamd, kerana ia boleh ditujukan kepada orang yang hidup, orang yang telah meninggal dunia, bahkan kepada benda mati seperti makanan, tempat dan sebagainya. Al-madḥ juga boleh dilakukan sebelum atau selepas sesuatu kebaikan, dan boleh merujuk kepada sifat yang lazim mahupun yang memberi manfaat. Oleh itu, al-madḥ adalah lebih umum maknanya berbanding al-ḥamd.